Wybór programu do analizy danych w pracy dyplomowej zwykle sprowadza się do pytania: czy zapłacić, czy poradzić sobie za darmo. Odpowiedź jest mniej oczywista, niż sugerują rankingi, bo dla większości prac dyplomowych różnica w możliwościach analitycznych między programem płatnym a darmowym jest zerowa. Testy z tabeli decyzyjnej wykona każdy z siedmiu poniższych. Różnią się natomiast krzywą uczenia, jakością eksportu i tym, czy uczelnia da ci licencję.
Tabela porównawcza
| Program | Koszt dla studenta | Interfejs | Krzywa uczenia | Werdykt |
|---|---|---|---|---|
| jamovi | bezpłatny (desktop zawsze darmowy) | graficzny, arkuszowy | bardzo łagodna | Domyślny wybór dla większości prac |
| JASP | bezpłatny, open source | graficzny | łagodna | Najlepszy, gdy potrzebujesz analiz bayesowskich |
| IBM SPSS Statistics | płatny; często licencja uczelniana | graficzny + składnia | umiarkowana | Bierz, jeśli uczelnia daje za darmo |
| PS IMAGO PRO | płatny, polski dystrybutor | graficzny + raportowanie | umiarkowana | Sens tylko przy dostępie przez uczelnię |
| Statistica | płatny; wsparcie po polsku | graficzny | umiarkowana | Częsty na kierunkach technicznych i farmacji |
| R | bezpłatny, open source | kod | stroma | Dla prac z nietypową analizą lub dużym zbiorem |
| GNU PSPP | bezpłatny, wolne oprogramowanie | zbliżony do SPSS | umiarkowana | Awaryjnie, gdy skończy się licencja SPSS |
Kryteria oceny
Oceniamy według czterech rzeczy, które realnie decydują o tym, czy skończysz rozdział z wynikami na czas:
- Koszt dla studenta — i osobno: czy uczelnia udostępnia licencję.
- Krzywa uczenia — ile godzin dzieli cię od pierwszego poprawnego wyniku.
- Jakość eksportu do pracy — czy tabelę da się przenieść do Worda bez ręcznego przepisywania.
- Odtwarzalność — czy po trzech tygodniach odtworzysz to, co zrobiłeś, gdy promotor poprosi o jedną zmianę.
Czwarte kryterium jest tym, które studenci lekceważą, a które kosztuje najwięcej. Analiza wyklikana bez zapisanej ścieżki jest praktycznie niepowtarzalna, a prośba „proszę to policzyć jeszcze raz bez osób powyżej 30. roku życia” jest na etapie recenzji standardem, a nie złośliwością.
Ranking i werdykty
1. jamovi — domyślny wybór
jamovi opisuje siebie jako bezpłatny i otwarty arkusz statystyczny, zaprojektowany od podstaw tak, by był łatwy w obsłudze. Wersja desktopowa jest zawsze darmowa, a plan gościnny w chmurze nie wymaga instalacji ani karty płatniczej. Producent podaje ponad 5 mln pobrań, ponad 300 uczelni i ponad 70 modułów w bibliotece.
Najważniejsza cecha z punktu widzenia pracy dyplomowej: jamovi działa na silniku R i pokazuje składnię R stojącą za każdą analizą w miarę jak klikasz. Oznacza to, że masz odtwarzalność bez konieczności uczenia się programowania — a jeśli promotor poprosi o zmianę, wracasz do pliku i przestawiasz jedną opcję. Dane, analizy i wyniki zapisują się w jednym pliku.
Wada: przy bardzo dużych zbiorach i nietypowych modelach szybciej dobijesz do granicy dostępnych modułów niż w R. Interfejs arkuszowy bywa też mylący dla osób przyzwyczajonych do struktury „dane osobno, wyniki osobno”.
2. JASP — gdy potrzebujesz analizy bayesowskiej
JASP jest projektem open source wspieranym przez Uniwersytet w Amsterdamie. Oferuje standardowe procedury analityczne zarówno w wersji klasycznej, jak i bayesowskiej — i to jest jego realna przewaga, bo w większości darmowych narzędzi analiza bayesowska albo nie istnieje, albo wymaga pisania kodu.
Dla piszących pracę istotne są dwie funkcje: integracja z Open Science Framework oraz wsparcie formatu APA — wykresy i tabele kopiuje się bezpośrednio do Worda. To oszczędza godziny ręcznego formatowania i eliminuje najczęstsze źródło błędów w rozdziale z wynikami, czyli przepisywanie liczb z ekranu.
Wada: jeśli twoja praca nie wymaga statystyki bayesowskiej, dodatkowa warstwa opcji jest po prostu zbędnym hałasem. Dla czysto klasycznej analizy jamovi bywa prostszy.
3. IBM SPSS Statistics — bierz, jeśli dostajesz za darmo
SPSS jest w polskich naukach społecznych i medycznych standardem de facto: promotorzy go znają, podręczniki metodologiczne są pod niego pisane, a opis wyników w formacie SPSS-owym nie wywoła pytań na obronie. Jeżeli uczelnia udostępnia licencję studencką albo pracownię z zainstalowanym programem, to jest to argument rozstrzygający.
Wada — i to poważna: licencja wygasa. Sporo prac utknęło we wrześniu na etapie „muszę poprawić jedną tabelę”, gdy okazało się, że dostęp skończył się wraz z semestrem. Jeżeli liczysz w SPSS, eksportuj dane do formatu otwartego (CSV) i zapisuj składnię, a nie tylko wyklikane wyniki. Dzięki temu w razie potrzeby przeniesiesz analizę do PSPP albo R bez zaczynania od zera.
4. PS IMAGO PRO — SPSS z polską warstwą raportową
PS IMAGO PRO to rozwiązanie polskiej firmy Predictive Solutions, będące — zgodnie z opisem producenta — połączeniem silnika analitycznego IBM SPSS Statistics z autorskimi narzędziami do tworzenia raportów i publikacji wyników. Firma prowadzi też centrum szkoleniowe z produktów IBM SPSS działające od 1996 roku, co przekłada się na dostępność materiałów po polsku.
Werdykt: sensowne wyłącznie wtedy, gdy masz dostęp przez uczelnię lub pracodawcę. Warstwa raportowa jest zaprojektowana pod cykliczne raporty biznesowe, a nie pod jednorazowy rozdział pracy dyplomowej — dla studenta jest to funkcjonalność, za którą płaci, a której nie użyje.
5. Statistica — mocna pozycja na kierunkach technicznych
Statistica, wspierana w Polsce przez StatSoft, jest częstym wyborem na kierunkach technicznych, w farmacji i w przemyśle. Dostępne są polskojęzyczne szkolenia i konsultacje analityczne. Jeżeli twój wydział prowadzi zajęcia w Statistice, idź za wydziałem — spójność z tym, czego uczono na ćwiczeniach, jest warta więcej niż teoretyczna przewaga innego programu.
Wada: poza własnym środowiskiem uczelnianym trudniej o darmową ścieżkę dostępu niż w przypadku narzędzi otwartych.
6. R — dla prac z nietypową analizą
R jest wolnym środowiskiem do obliczeń statystycznych i grafiki. Nie ma rzeczy, której w nim nie policzysz, a odtwarzalność jest wbudowana w sam sposób pracy: skrypt jest dokumentacją analizy.
Wada: krzywa uczenia jest stroma i to jest uczciwa ocena, a nie zniechęcanie. Jeżeli do obrony zostały ci trzy tygodnie i nigdy nie pisałeś kodu, nauka R kosztem pisania tekstu jest złą decyzją. Rozsądny kompromis: pracuj w jamovi, które i tak liczy w R, i pokazuje ci składnię — jeśli kiedyś jej potrzebujesz, masz ją gotową.
7. GNU PSPP — plan awaryjny
PSPP to program do analizy statystycznej danych z próby, opisywany przez GNU jako wolny zamiennik komercyjnego SPSS, wyglądający bardzo podobnie z nielicznymi wyjątkami. Najważniejszy z tych wyjątków jest wprost wymieniony przez twórców: nie ma tu „bomb czasowych” — kopia PSPP nie wygaśnie ani nie przestanie działać. Aktualne wydanie to wersja 2.1.1.
Werdykt: to jest odpowiedź na najczęstszy kryzys studenta ostatniego roku — wygasłą licencję SPSS na dwa tygodnie przed terminem. PSPP otworzy pliki i wykona podstawowe analizy. Jako pierwszy wybór jednak przegrywa z jamovi, które ma nowocześniejszy interfejs.
Dla kogo które narzędzie
| Twoja sytuacja | Wybierz |
|---|---|
| Ankieta, testy porównawcze i korelacje, zero doświadczenia | jamovi |
| Praca z psychologii wymagająca analiz bayesowskich | JASP |
| Uczelnia daje licencję, promotor pracuje w SPSS | IBM SPSS Statistics |
| Ćwiczenia na wydziale prowadzono w Statistice | Statistica |
| Duży zbiór, nietypowy model, praca ilościowa z ambicją publikacyjną | R |
| Wygasła licencja, dwa tygodnie do terminu | GNU PSPP |
| Analiza jakościowa wywiadów | żaden z powyższych — potrzebujesz narzędzia do kodowania |
Rekomendacja końcowa
Dla typowej polskiej pracy licencjackiej lub magisterskiej opartej na ankiecie zacznij od jamovi. Jest bezpłatne bezterminowo, ma najniższy próg wejścia, liczy w R i pokazuje składnię, więc nie zamyka ci drogi rozwoju. Jeżeli uczelnia daje SPSS, a promotor go używa — weź SPSS, ale od pierwszego dnia zapisuj składnię i trzymaj kopię danych w CSV.
Jedno ostrzeżenie na koniec, dotyczące wszystkich siedmiu programów: żaden z nich nie wybierze za ciebie testu i nie zinterpretuje wyniku. Program policzy wszystko, o co go poprosisz, także rzeczy pozbawione sensu. Jeżeli nie masz pewności, który test zastosować, zacznij od przewodnika po wyborze testu statystycznego, a dopiero potem uruchamiaj oprogramowanie.
Warto też pamiętać, że wymagania formalne wobec pracy — w tym to, czy w ogóle musisz przeprowadzać badanie własne — wynikają z programu studiów, a nie z przepisu ogólnego; opisaliśmy to w tekście o tym, czy praca licencjacka jest obowiązkowa. Gdy masz już wyniki i chcesz przekuć je w tekst rozdziału, możesz pisać pracę w Tesify — z zachowaniem zasady, że treść merytoryczna pozostaje twoja w stu procentach.
Najczęściej zadawane pytania
Czy darmowy program wystarczy do pracy magisterskiej?
Tak. Wszystkie standardowe testy stosowane w pracach dyplomowych — testy t, analiza wariancji, chi-kwadrat, korelacje, regresja, alfa Cronbacha — są dostępne w jamovi i JASP. Recenzent ocenia poprawność analizy, a nie nazwę programu.
Czy trzeba podać w pracy, w jakim programie liczono?
Tak, i jest to standard w rozdziale metodologicznym. Podaje się nazwę programu i wersję. To element odtwarzalności badania.
Co zrobić, gdy skończy się licencja uczelniana na SPSS?
Wyeksportuj dane do CSV, zanim to nastąpi. Plik CSV otworzysz w jamovi, JASP, PSPP i R. Jeżeli zapisywałeś także składnię, dużą część analizy odtworzysz w PSPP przy minimalnych zmianach.
Czy mogę policzyć wszystko w Excelu?
Część testów tak, ale Excel nie jest programem statystycznym: brakuje w nim wielu procedur, raportowanie jest ubogie, a ryzyko cichego błędu w formule wysokie. Do przygotowania i porządkowania danych jest natomiast całkowicie wystarczający.
jamovi czy JASP — który wybrać?
Jeżeli robisz klasyczną analizę i chcesz jak najprostszego startu, wybierz jamovi. Jeżeli twoja dyscyplina oczekuje analiz bayesowskich albo zależy ci na kopiowaniu tabel w formacie APA prosto do Worda, wybierz JASP. Oba są bezpłatne, więc możesz zainstalować oba i sprawdzić w praktyce.
Czy program statystyczny wykryje, że mam za mało danych?
Nie w sposób, na którym można polegać. Większość programów policzy test na dowolnie małej próbie i poda wynik. Ostrzeżenia pojawiają się tylko w niektórych procedurach, na przykład przy zbyt małych liczebnościach oczekiwanych w teście chi-kwadrat. Odpowiedzialność za liczebność próby spoczywa na tobie.
Czy uczelnie akceptują wyniki z darmowego oprogramowania?
Tak. Nie istnieje wymóg używania konkretnego programu. Jeżeli jednak twój wydział prowadzi zajęcia w określonym narzędziu, warto się do niego dostosować choćby dlatego, że łatwiej wtedy o pomoc od prowadzącego seminarium.
Ceny i warunki licencji programów komercyjnych zmieniają się i różnią między uczelniami — przed jakąkolwiek decyzją zakupową sprawdź aktualną ofertę u producenta oraz to, co udostępnia twoje centrum informatyczne.