Stan badań to część pracy, w której pokazujesz, co o Twoim problemie ustalono do tej pory, i na tym tle uzasadniasz własne badanie. Nie jest to zbiór streszczeń kolejnych artykułów ani omówienie teorii stresu, tylko uporządkowany obraz tego, kto, na kim, czym i z jakim wynikiem badał zjawisko. Poniżej instrukcja pisania stanu badań na przykładzie stresu akademickiego u studentów, z formułą wpisu i trzema wpisami zbudowanymi na prawdziwych publikacjach.
Krok 1. Odróżnij stan badań od rozdziału teoretycznego
Rozdział teoretyczny odpowiada na pytanie „czym jest stres akademicki i jak go ujmują teorie”. Stan badań odpowiada na pytanie „co pokazały badania empiryczne na ten temat i czego jeszcze nie sprawdzono”. W praktyce w tym pierwszym cytujesz głównie definicje i modele, a w drugim opisujesz konkretne badania: próbę, narzędzia, wyniki. Pomocne jest też porównanie z innym typem przeglądu: przegląd literatury w pracy z prawa dotyczy aktów, orzeczeń i doktryny, a nie wyników badań na próbach, dlatego jego procedurę omawia osobny tekst o przeglądzie literatury w pracy z prawa.
Rezultat kroku: jedno zdanie, które zaczyna się od „Stan badań obejmuje…” i wskazuje zakres: pojęcie, populację, okres i język publikacji.
Krok 2. Zbuduj pytanie przeglądu i hasła wyszukiwania
Zacznij od pytania, na przykład: „Jakie czynniki wiązano ze stresem studentów polskich uczelni i jak go mierzono?”. Z pytania wynikają hasła: stres akademicki, stres studentów, wypalenie studenckie, a po angielsku „academic stress”, „students”, „Poland”. Wyszukuj równolegle po polsku i po angielsku, bo część polskich badań ukazuje się w krajowych czasopismach, a część w międzynarodowych. Zapisz hasło, bazę i datę wyszukiwania; w pracy wystarczy jedno zdanie opisujące, jak szukałeś lub szukałaś.
Gdzie szukać, omówiliśmy w porównaniu baz artykułów naukowych do pracy dyplomowej. W psychologii sprawdza się łączenie Google Scholar z PubMed i Europe PMC dla badań z pogranicza zdrowia, a uczelniane dostępy do baz pozwalają uzupełnić wyniki. Pamiętaj, że dostępność konkretnych baz różni się między uczelniami, więc sprawdź ją w swojej bibliotece.
Rezultat kroku: pytanie przeglądu, lista haseł w dwóch językach i notatka o bazach oraz dacie wyszukiwania.
Krok 3. Wybierz prace i wypełnij tabelę ekstrakcji
Z listy wyników wybierz prace, które odpowiadają na pytanie przeglądu: badania empiryczne, z opisaną próbą i narzędziem, opublikowane w recenzowanych czasopismach. Dla każdej wypełnij ten sam zestaw kolumn: autorzy i rok, cel, próba, narzędzia, najważniejszy wynik, ograniczenie, związek z Twoim badaniem. Tabela ekstrakcji to Twoje robocze narzędzie, a nie część pracy, ale jej fragment możesz wstawić do rozdziału jako podsumowanie.
Przy ocenie jakości sprawdzaj kilka rzeczy: czy praca jest recenzowana, jak liczna i jak dobrana była próba, czy narzędzie ma opisaną rzetelność, czy wnioski nie wykraczają poza dane. Pracę z niewielką próbą wygodną możesz zacytować, ale nazwij jej ograniczenie. Dane o autorze, roku i tytule możesz zweryfikować w Crossref przez DOI.
Rezultat kroku: tabela ekstrakcji z kolumnami jak wyżej i przynajmniej kilkoma wypełnionymi wierszami.
Krok 4. Użyj formuły wpisu
Każdy wpis w stanie badań możesz zbudować według tego samego schematu, co ułatwia czytanie i porównywanie. Jedna z praktycznych formuł to pięć zdań: (1) kto i kiedy badał; (2) cel badania; (3) próba i narzędzia; (4) kluczowy wynik; (5) wniosek dla Twojej pracy lub zastrzeżenie. Dzięki temu zamiast listy streszczeń powstaje tekst, który można łączyć w grupy i porównywać.
| Element wpisu | Pytanie, na które odpowiada | Przykład zapisu (na podstawie wpisu 1) |
|---|---|---|
| Autorzy i rok | Kto i kiedy? | Rogowska, Kuśnierz i Bokszczanin (2020) badali studentów w Polsce |
| Cel | Co chciano ustalić? | Autorzy badali związek lęku ze stresem i stylami radzenia sobie |
| Próba i narzędzia | Na kim i czym? | Ankieta online, 914 studentów, skala percepcji stresu |
| Wynik | Co stwierdzono? | Gorsza ocena zdrowia wiązała się z wyższym lękiem i stresem |
| Znaczenie dla pracy | Po co to cytujesz? | Uzasadnia wybór skali i grupy w moim badaniu |
Krok 5. Trzy wpisy zbudowane na prawdziwych publikacjach
Poniższe wpisy opierają się na streszczeniach opublikowanych przez autorów badań. Zanim zacytujesz którekolwiek z nich we własnej pracy, otwórz pełny tekst, sprawdź strony i szczegóły, bo streszczenie nie zastępuje lektury.
Wpis 1: studenci polskich uczelni w czasie pandemii. Rogowska, Kuśnierz i Bokszczanin (2020, „Psychology Research and Behavior Management”, tom 13, s. 797–811) zbadali związek lęku z oceną ogólnego zdrowia, satysfakcją z życia, stresem i stylami radzenia sobie wśród studentów w Polsce w czasie pandemii COVID-19. W ankiecie online, przeprowadzonej od 30 marca do 30 kwietnia 2020 roku, wzięło udział 914 studentów w wieku od 18 do 40 lat. Użyto między innymi skali percepcji stresu (PSS) i skali lęku GAD-7. Autorzy podają, że większość studentów (65%) miała łagodny do ciężkiego lęk, a 56% wysoki poziom percepcji stresu. Dla Twojej pracy ten wpis jest przykładem badania polskich studentów w nietypowym okresie, więc przy porównywaniu własnych wyników trzeba uwzględnić czas badania.
Wpis 2: wypalenie studenckie w Polsce. Ober, Kochmańska i Sitinjak (2025, „Sage Open”, tom 15, nr 4) ocenili wypalenie akademickie na przykładzie polskich uczelni. Dane zebrano kwestionariuszem opracowanym przez autorów, który zawierał 16 pytań, w tym sześć metryczkowych. Zastosowano między innymi test Kruskala-Wallisa i korelację rang Spearmana. Autorzy piszą, że większość respondentów doświadczała wypalenia akademickiego, najczęściej wiązanego z dużą liczbą obowiązków i stresem, a studenci pierwszego stopnia studiów stacjonarnych byli grupą najbardziej odporną. Dla Twojej pracy to przykład badania z własnym narzędziem, więc przy cytowaniu zwróć uwagę, że jego rzetelności nie można zakładać z góry. Jak odróżniać wypalenie od stresu w definicjach, opisano w tekście o pracy dyplomowej o wypaleniu zawodowym.
Wpis 3: narzędzie do pomiaru stresu akademickiego. Bedewy i Gabriel (2015, „Health Psychology Open”, tom 2, nr 2) opracowali 18-pozycyjną skalę percepcji stresu akademickiego i jego źródeł. W walidacji treściowej wzięło udział 12 ekspertów, a skalę podano 100 studentom; współczynnik alfa Cronbacha wyniósł 0,7, a analiza czynnikowa wskazała cztery powiązane czynniki. Dla Twojej pracy jest to wpis o narzędziu, a nie o wynikach poziomu stresu, i może uzasadniać wybór skali. Jak zestawiać takie skale, pokazuje porównanie kwestionariuszy i skal do pracy z psychologii.
Rezultat kroku: kilka wpisów w jednakowej formule, z pełnym opisem bibliograficznym.
Krok 6. Połącz wpisy w tekst: grupuj tematycznie, nie chronologicznie
Najczęstszy błąd to lista: „Kowalski badał…, Nowak badał…, Wiśniewski badał…”. Lepszy układ opiera się na blokach tematycznych, na przykład: (1) poziom stresu i lęku studentów w Polsce, (2) czynniki stresu i wypalenia, (3) sposoby pomiaru. W każdym bloku najpierw podajesz ogólną obserwację, potem dwa–trzy badania, które ją potwierdzają lub z nią polemizują, a na końcu jedno zdanie podsumowania. Na końcu dodaj akapit „luka badawcza”: czego z tych badań nie wiadomo, a co zamierzasz sprawdzić. Aby przy opisywaniu badań unikać powtarzania tych samych czasowników, zajrzyj do porównania czasowników referujących w pracy dyplomowej.
Rezultat kroku: trzy bloki tematyczne z przejściami i akapit o luce badawczej.
Krok 7. Ustal zakres z promotorem i zapisz go w pracy
Pytanie „ile prac powinien zawierać stan badań i jak stare mogą być” nie ma jednej obowiązującej odpowiedzi. Zależy od wydziału, od tego, czy temat jest nowy, i od rodzaju pracy. Ustal to z promotorem, a w tekście zapisz, jakie kryteria przyjęto: zakres lat, język, typ badań. Dla stresu akademickiego rozsądnie jest uwzględnić zarówno prace z ostatnich lat, jak i kilka starszych, które opisują stosowane narzędzia, na przykład skalę percepcji stresu, o której pisali Cohen, Kamarck i Mermelstein w artykule „A Global Measure of Perceived Stress” („Journal of Health and Social Behavior”, 1983, tom 24).
Warto też przewidzieć zmianę tematu w trakcie. Jeśli okaże się, że ktoś już zbadał Twoje pytanie na tej samej populacji, zmień wariant: inna grupa, inne narzędzie albo inny czas.
Rezultat kroku: akapit o kryteriach doboru prac i lista bibliografii zgodna z zapisem w tekście.
Jak może wyglądać akapit syntezy (przykład ilustracyjny)
Poniższy akapit pokazuje, jak z trzech wpisów zrobić jeden blok tekstu. To wzór konstrukcji oparty na opisanych wyżej publikacjach, a nie gotowy fragment do przepisania; w pracy dostosuj go do własnych źródeł i sprawdź każdą informację w pełnym tekście. „Badania przeprowadzone w Polsce wskazują na podwyższony poziom stresu i objawów lęku wśród studentów w okresie pandemii COVID-19 (Rogowska i in., 2020) oraz na szerokie rozpowszechnienie wypalenia akademickiego, które autorzy wiążą z liczbą obowiązków i stresem (Ober i in., 2025). Obie prace oparto na ankietach, przy czym w drugiej zastosowano kwestionariusz opracowany przez autorów. Do pomiaru percepcji stresu akademickiego i jego źródeł zaproponowano też osobną 18-pozycyjną skalę (Bedewy i Gabriel, 2015). Niewiele wiadomo jednak o tym, jak te zjawiska wyglądają w wybranej grupie kierunku studiów, co uzasadnia podjęcie niniejszego badania.” Zwróć uwagę na trzy elementy: zdanie otwierające blok, odwołania w nawiasach i zdanie, które prowadzi do luki badawczej.
Jak szukać dalej: kula śnieżna i cytowania wstecz i w przód
Gdy znajdziesz dwie–trzy dobre prace, nie kończ na nich. Przejrzyj ich bibliografie, bo często wskazują badania, które Twoje hasła pominęły. To podejście nazywa się metodą kuli śnieżnej. Możesz też sprawdzić, kto cytował daną pracę: w Google Scholar służy do tego odnośnik „Cytowane przez”, który pokazuje późniejsze badania opierające się na tym samym narzędziu lub tej samej grupie. Oba sposoby są szybkie i dobrze uzupełniają wyszukiwanie po hasłach, zwłaszcza gdy temat ma wiele synonimów, jak stres, napięcie, obciążenie czy wypalenie.
Co zrobić, gdy badań na Twój temat jest mało
Zdarza się, że zawężony temat ma niewiele publikacji, na przykład stres studentów jednego kierunku w jednym regionie. Masz wtedy trzy możliwości: poszerzyć populację (studenci kierunków pokrewnych), poszerzyć zjawisko (stres i wypalenie) albo poszerzyć obszar geograficzny (badania zagraniczne). Zrób to jawnie: napisz, że badań bezpośrednio na ten temat jest niewiele, i wyjaśnij, jakie kryterium rozszerzenia przyjęto. Taki zapis jest lepszy niż udawanie, że przegląd jest wyczerpujący, bo sama mała liczba badań bywa argumentem za podjęciem tematu.
Jak odwoływać się do badań w tekście i w bibliografii
W tekście wskazuj autorów i rok w nawiasie, a przy więcej niż dwóch autorach stosuj skrót „i in.”, o ile wydział nie ustala innej zasady. Pełny opis bibliograficzny wszystkich prac trafia do wykazu literatury w jednym, wybranym stylu, na przykład APA 7. Zwróć uwagę, żeby rok i tom zgadzały się z opublikowaną wersją artykułu, a przy pracach z numerem DOI sprawdź go w Crossref. Zasady stylu opisuje przewodnik po przypisach i bibliografii w pracy dyplomowej.
Najczęstsze błędy w stanie badań
- Lista streszczeń zamiast syntezy tematycznej.
- Cytowanie tylko tytułu lub streszczenia bez lektury pełnego tekstu.
- Pomijanie ograniczeń badań, na przykład próby wygodnej lub własnego narzędzia.
- Brak badań polskich w pracy o polskich studentach.
- Brak luki badawczej, która łączy stan badań z celem pracy.
- Mieszanie badań na różnych populacjach bez zaznaczenia różnic.
- Przytaczanie wyników z niewłaściwych okresów bez uwzględnienia kontekstu, na przykład pandemii.
Lista kontrolna przed oddaniem rozdziału
- Zakres stanu badań jest opisany jednym zdaniem.
- Hasła, bazy i data wyszukiwania są zapisane.
- Każdy wpis ma autorów, rok, próbę, narzędzia, wynik i ograniczenie.
- Prace są pogrupowane tematycznie.
- Jest akapit o luce badawczej.
- Wszystkie przytoczone prace są w bibliografii w jednym stylu.
FAQ: stan badań w pracy z psychologii
Czym jest stan badań w pracy dyplomowej?
To część pracy, w której opisujesz wyniki dotychczasowych badań empirycznych na swój temat i pokazujesz, czego jeszcze nie sprawdzono.
Czym różni się stan badań od rozdziału teoretycznego?
Rozdział teoretyczny opisuje pojęcia i modele, a stan badań wyniki konkretnych badań: próby, narzędzia i ustalenia.
Ile prac powinien obejmować stan badań?
Nie ma jednej obowiązującej liczby, więc ustal zakres z promotorem i zapisz kryteria doboru w pracy.
Jak stare mogą być cytowane badania?
Zależy to od tematu i wytycznych wydziału; zwykle uwzględnia się prace najnowsze oraz klasyczne, które opisują ważne narzędzia lub teorie.
Czy mogę korzystać ze streszczeń artykułów?
Jako punkt wyjścia tak, ale cytując pracę, otwórz pełny tekst i sprawdź dane, strony i ograniczenia.
Jak szukać badań polskich studentów?
Łącz hasła polskie i angielskie, korzystaj z Google Scholar i baz dostępnych w bibliotece uczelni oraz sprawdzaj bibliografie znalezionych artykułów.
Jak opisać wynik badania, które ma ograniczenia?
Podaj wynik i w tym samym akapicie nazwij ograniczenie, na przykład własne narzędzie lub próbę wygodną.
Co to jest luka badawcza?
To zagadnienie lub grupa, której dotychczasowe badania nie objęły lub objęły niewystarczająco, i którą uzasadniasz cel własnego badania.
Czy w stanie badań muszę podawać liczby z badań?
Tak, jeśli są kluczowe dla argumentu, ale zawsze z podaniem źródła i zakresu badania.
Jak zapisać hasła wyszukiwania w pracy?
Wystarczy jedno zdanie, które podaje nazwę bazy, użyte hasła i datę wyszukiwania.
Szczegółowe wymogi dotyczące pracy sprawdź zawsze w regulaminie dyplomowania własnej uczelni i u promotora.