Cel pracy mówi, co zrobisz. Przedmiot badań mówi, co badasz. Podmiot — kogo lub czego badanie dotyczy. Zakres wyznacza granice, a problem badawczy jest pytaniem, na które odpowiadasz. To pięć różnych rzeczy i recenzent oczekuje, że każda z nich będzie zapisana osobno.
Najszybszy test poprawności celu jest jednozdaniowy: czy w zakończeniu będę mógł napisać, że cel został zrealizowany, i wskazać, gdzie? Jeżeli nie — cel jest deklaracją, nie celem.
Pięć pojęć, które mylą się najczęściej
| Pojęcie | Odpowiada na pytanie | Forma zapisu | Przykład |
|---|---|---|---|
| Cel | Co robię w tej pracy? | Zdanie twierdzące z czasownikiem czynności | Celem pracy jest ustalenie związku między modelem pracy a zamiarem odejścia. |
| Przedmiot badań | Co jest badane? | Rzeczownik: zjawisko, proces, cecha | Przedmiotem badań jest zamiar odejścia pracowników z organizacji. |
| Podmiot badań | Kogo lub czego badanie dotyczy? | Grupa, jednostka, zbiór obiektów | Podmiotem badań są pracownicy etatowi średnich firm informatycznych. |
| Zakres | Gdzie praca się kończy? | Trzy granice: przedmiotowa, podmiotowa, czasowa | Zakres czasowy obejmuje lata 2023–2026. |
| Problem badawczy | Na jakie pytanie odpowiadam? | Zdanie pytające | Jaki jest związek między modelem pracy a zamiarem odejścia? |
Zależność między nimi jest ścisła. Cel i problem badawczy to ta sama treść w dwóch trybach: cel jest tym problemem zapisanym jako zadanie do wykonania. Jeżeli po przekształceniu Twojego celu w pytanie nie wychodzi Twój problem główny, jedno z dwóch jest źle sformułowane. Konstrukcję samych problemów i hipotez rozkładamy w tekście z dwudziestoma przykładami problemów badawczych i hipotez.
Czasowniki, od których zaczyna się cel
| Używaj | Dlaczego działają | Unikaj | Dlaczego nie działają |
|---|---|---|---|
| zbadanie, ustalenie, określenie | Kończą się wynikiem, który da się pokazać | przybliżenie, zaprezentowanie | Nie da się stwierdzić, kiedy zostały osiągnięte |
| porównanie, zestawienie | Zapowiadają konkretną operację na danych | zwrócenie uwagi, uświadomienie | Opisują intencję autora, nie treść pracy |
| ocena, diagnoza | Wymagają jawnych kryteriów, które podajesz | omówienie, opisanie | Zbyt szerokie; pasują do każdej pracy |
| opracowanie, zaprojektowanie | Właściwe dla prac projektowych i inżynierskich | analiza (samodzielnie) | Bez dopowiedzenia „czego i pod jakim kątem” nic nie znaczy |
| identyfikacja, wyodrębnienie | Typowe dla badań jakościowych i eksploracyjnych | udowodnienie | Sugeruje z góry przyjęty wynik |
Jedna uwaga do ostatniego wiersza: „udowodnienie” jest szczególnie kosztownym błędem, bo zdradza, że wynik był przesądzony przed badaniem. Nawet jeżeli spodziewasz się konkretnego rezultatu, celem jest jego sprawdzenie, a nie udowodnienie.
Dwadzieścia celów: wersja przed i po poprawce
Po lewej sformułowania, które wracają od promotorów z uwagą. Po prawej — te same zamiary zapisane tak, żeby dało się je zweryfikować w zakończeniu.
| # | Kierunek | Przed | Po |
|---|---|---|---|
| 1 | Zarządzanie | Celem pracy jest przybliżenie tematyki pracy hybrydowej. | Celem pracy jest ustalenie związku między modelem organizacji pracy a zamiarem odejścia pracowników średnich firm informatycznych. |
| 2 | Zarządzanie | Celem jest analiza przywództwa. | Celem pracy jest porównanie poziomu zaangażowania pracowników kierowanych w stylu transformacyjnym i transakcyjnym. |
| 3 | Zarządzanie | Celem jest pokazanie, jak ważne są szkolenia. | Celem pracy jest ocena związku między liczbą godzin szkoleń a wskaźnikiem produktywności w badanym przedsiębiorstwie. |
| 4 | Ekonomia | Celem jest omówienie inwestycji samorządowych. | Celem pracy jest określenie związku między wydatkami inwestycyjnymi gmin a liczbą nowo rejestrowanych podmiotów gospodarczych. |
| 5 | Ekonomia | Celem jest zwrócenie uwagi na skutki inflacji. | Celem pracy jest ustalenie, jak zmieniła się struktura wydatków gospodarstw domowych w badanym okresie. |
| 6 | Finanse | Celem jest analiza sprawozdań finansowych. | Celem pracy jest ocena kondycji finansowej badanego przedsiębiorstwa na podstawie wskaźników płynności i rentowności za lata [okres]. |
| 7 | Psychologia | Celem jest udowodnienie, że prokrastynacja wynika z niskiej samooceny. | Celem pracy jest zbadanie związku między poczuciem własnej skuteczności a nasileniem prokrastynacji akademickiej. |
| 8 | Psychologia | Celem jest opisanie stresu opiekunów. | Celem pracy jest ustalenie, czy poziom postrzeganego wsparcia społecznego różnicuje nasilenie stresu u opiekunów nieformalnych. |
| 9 | Pedagogika | Celem jest przedstawienie współpracy szkoły z rodzicami. | Celem pracy jest poznanie oceny form współpracy z nauczycielami formułowanej przez rodziców uczniów klas I–III. |
| 10 | Pedagogika | Celem jest uświadomienie roli czytania. | Celem pracy jest porównanie wyników czytania ze zrozumieniem w klasach pracujących dwiema metodami. |
| 11 | Pielęgniarstwo | Celem jest omówienie opieki nad pacjentem z cukrzycą. | Celem pracy jest ustalenie związku między poziomem wiedzy o samokontroli a deklarowanym przestrzeganiem zaleceń. |
| 12 | Pielęgniarstwo | Celem jest opis przypadku. | Celem pracy jest identyfikacja problemów pielęgnacyjnych pacjenta po udarze i ocena skuteczności podjętych działań w pierwszym miesiącu opieki. |
| 13 | Fizjoterapia | Celem jest przybliżenie metod terapii bólu kręgosłupa. | Celem pracy jest ocena zmiany nasilenia bólu odcinka lędźwiowego po zakończeniu programu ćwiczeń stabilizacyjnych. |
| 14 | Prawo | Celem jest analiza ochrony konsumenta. | Celem pracy jest ustalenie, w jakim zakresie praktyka wzorców umownych odpowiada obowiązującym wymogom informacyjnym. |
| 15 | Prawo | Celem jest opisanie tymczasowego aresztowania. | Celem pracy jest określenie sposobu interpretacji przesłanki obawy matactwa w orzecznictwie sądów apelacyjnych w badanym okresie. |
| 16 | Administracja | Celem jest zaprezentowanie e-usług w gminie. | Celem pracy jest ocena jakości obsługi w badanym urzędzie w opinii mieszkańców korzystających z e-usług i obsługi bezpośredniej. |
| 17 | Informatyka | Celem jest omówienie architektur API. | Celem pracy jest porównanie czasu odpowiedzi dwóch architektur API przy zadanym scenariuszu obciążenia. |
| 18 | Informatyka | Celem jest stworzenie aplikacji. | Celem pracy jest zaprojektowanie i implementacja systemu obiegu dokumentów spełniającego wymagania zebrane od użytkowników. |
| 19 | Logistyka | Celem jest analiza transportu w firmie. | Celem pracy jest ustalenie, czy zmiana struktury przewoźników wiązała się ze zmianą wskaźnika terminowości dostaw. |
| 20 | Socjologia | Celem jest zbadanie kapitału społecznego. | Celem pracy jest wyodrębnienie strategii godzenia pracy zawodowej z opieką nad dzieckiem w narracjach młodych rodziców. |
Widać w tej tabeli jedną regułę: każda poprawiona wersja zawiera co najmniej trzy konkrety — czasownik czynności, przedmiot badania i granicę (grupa, okres albo miejsce). Cel bez granicy jest celem cudzej pracy.
Jak zapisać przedmiot i podmiot badań
Te dwa zdania stoją zwykle w rozdziale metodologicznym, zaraz po celu, i mają stałą postać:
Przedmiotem badań jest [zjawisko, proces lub cecha — rzeczownik, nie czynność]. Podmiotem badań są [grupa albo jednostki], spełniający kryteria [kryteria włączenia]. Badanie przeprowadzono w okresie [okres] w [miejsce lub kanał].
Częsty błąd: wpisanie w miejsce przedmiotu badań tego samego, co w celu. Cel jest czynnością („ustalenie związku”), przedmiot — rzeczą („zamiar odejścia”). Dopóki jedno jest czasownikiem, a drugie rzeczownikiem, rozróżnienie działa. Kolejny krok, czyli zamiana przedmiotu badań na mierzalne zmienne, opisujemy w tekście o tym, jak rozpoznać zmienne zależne i niezależne.
Cele szczegółowe: kiedy i ile
Cel główny wystarcza w zdecydowanej większości prac. Cele szczegółowe dopisuj w trzech sytuacjach: gdy wymagają ich wytyczne wydziału, gdy praca ma wyraźnie rozdzielne etapy (na przykład diagnoza i projekt usprawnienia) albo gdy cel główny obejmuje dwie różne operacje na danych.
Jeżeli je dopisujesz, obowiązuje zasada odpowiedniości: tyle celów szczegółowych, ile problemów szczegółowych, w tej samej kolejności i z tą samą numeracją. Rozjazd między tymi dwiema listami jest jedną z najłatwiej wykrywalnych niespójności w całej pracy.
Test zgodności celu z zakończeniem
Zrób to przed oddaniem pracy — zajmuje dziesięć minut i wychwytuje najcięższą usterkę konstrukcyjną.
- Wypisz cel z wstępu na kartkę.
- Wypisz pierwsze zdanie zakończenia.
- Sprawdź, czy w zakończeniu pada rozstrzygnięcie dokładnie tej rzeczy, którą zapowiada cel — tym samym rzeczownikiem, nie synonimem.
- Policz pytania szczegółowe we wstępie i odpowiedzi w zakończeniu. Liczby muszą się zgadzać.
Jeżeli test nie przechodzi, poprawiaj cel, a nie zakończenie — zakończenie opisuje to, co faktycznie zrobiłeś. Co dokładnie ma się w nim znaleźć, opisujemy w tekście o tym, co powinno znaleźć się w zakończeniu pracy dyplomowej, a gotowe wstępy z celem na właściwym miejscu pokazujemy w tekście z przykładami kompletnych wstępów.
Sześć błędów w formułowaniu celu
- Cel powtarzający temat pracy słowo w słowo — nic nie dodaje.
- Dwa cele w jednym zdaniu połączone spójnikiem „oraz” — to zwykle dwie prace.
- Cel opisujący intencję autora („zwrócenie uwagi”, „uświadomienie”) zamiast treści pracy.
- Cel szerszy niż badanie. „Zbadanie sytuacji polskich studentów” przy ankiecie na jednym wydziale.
- Cel przesądzający wynik („wykazanie, że…”).
- Cel niezaktualizowany po zmianie tematu — najczęstszy w pracach pisanych dłużej niż semestr.
Jeżeli problem leży głębiej i sam temat jest zbyt szeroki, zacznij od jego zawężenia — metodę opisujemy w tekście o tym, jak wybrać temat pracy dyplomowej. Cel jest zapisem tej decyzji, więc nie da się go naprawić przed nią.
Tesify utrzymuje cel, pytania badawcze i zakres w jednej wersji przez całą pracę, więc zakończenie odpowiada dokładnie na to, co zapowiedział wstęp. Zacznij pisać pracę w Tesify i sformułuj cel raz, zamiast poprawiać go po każdej konsultacji.
Najczęstsze pytania
Ile zdań powinien mieć cel pracy?
Jedno, najwyżej dwa. Część wytycznych podaje wymiar wprost, w wierszach — jeżeli tak jest u Ciebie, obowiązuje wytyczna wydziału.
Gdzie w pracy umieścić cel?
We wstępie zawsze, a na wielu wydziałach dodatkowo w rozdziale metodologicznym, w rozwiniętej postaci. Część uczelni przenosi cel wyłącznie do rozdziału metodycznego — sprawdź swój regulamin dyplomowania.
Czy cel musi być zgodny z tematem pracy?
Musi. Jeżeli cel przesunął się w trakcie pisania, w pierwszej kolejności rozważ formalną zmianę tematu, a nie rozjazd między okładką a wstępem.
Czym różni się cel od tezy?
Cel to zadanie do wykonania, teza to twierdzenie, którego bronisz. Prace prawnicze i humanistyczne często mają oba; prace empiryczne zwykle cel i hipotezy.
Czy w pracy projektowej formułuje się cel tak samo?
Tak, ale z czasownikiem wytwórczym: „zaprojektowanie”, „opracowanie”, „implementacja”. Rolę hipotez pełnią wtedy wymagania i kryteria akceptacji.
Czy przedmiot badań to to samo co temat?
Nie. Temat to nazwa pracy, przedmiot badań to zjawisko, które w niej badasz. Temat bywa szerszy i bardziej ozdobny; przedmiot jest zawsze konkretny.
Czy cel może się zmienić po zebraniu danych?
Może zostać doprecyzowany, ale nie odwrócony. Dopasowanie celu do uzyskanych wyników po fakcie jest błędem metodologicznym i widać je natychmiast.
Ile celów szczegółowych to za dużo?
Powyżej pięciu praca zwykle traci ostrość. Jeżeli potrzebujesz więcej, prawdopodobnie cel główny obejmuje dwa odrębne zadania badawcze.